X
تبلیغات
رایتل

مفسر

شمایل‌نگاری ائمه(ع)؛ بودن یا نبودن

گروه هنر: بررسی آثار فاخر گذشته و تحلیل شمایل‌های نازل کنونی در نهایت مسئولان را وادار به اتخاذ تصمیمی برای حذف یا اصلاح شمایل‌نگاری ایران می‌کند که می‌تواند آینده‌ای سیاه یا روشن را برای این هنر رقم بزند.

شمایل‌نگاری ائمه اطهار(ع) یکی از شاخه‌های نقاشی ایران است که از گذشته‌های دور مورد توجه هنرمندان ایرانی بوده و آنان با خلوص و اعتقاد باطنی به آفرینش آثاری در این زمینه پرداخته‌اند اما همان طور که هر رشته‌ای در خطر تحریف شدن و دور شدن از اهداف اولیه است، شمایل‌نگاری کنونی ایران نیز دچار انحرافات جدی شده به گونه‌ای که طی سال‌های اخیر توزیع شمایل‌های کاذب سبب شد تا مسئولان فرهنگ جامعه به اقداماتی علیه این آثار دست زده و رسانه‌ها نیز هر یک به نوبه خود خطر ترویج این گونه شمایل‌ها را به مردم گوشزد کنند.

خبرگزاری قرآنی ایران(ایکنا) نیز بنا به وظیفه و گستره فعالیت خود و حساسیتی که همواره به مسائل دینی و اعتقادی نشان می‌دهد، بر آن شد تا طی گفت‌وگوهایی با اساتید و صاحب‌نظران هنر به ریشه‌های انحراف شمایل‌نگاری پرداخته و به گونه‌ای منطقی آسیب‌های ناشی ازشمایل‌های کنونی را برای مخاطبان خود تبیین کند. در بخش نخست این گزارش تارخچه و علل افول شمایل‌نگاری و ضعف آثار کنونی مطرح شد. آنچه در ادامه می‌خوانید بخش دوم این گزارش است:

روش مقابله با آثار نازل

شمایل‌نگاری کنونی بدون شک دچار انحرافاتی شده‌است با این وجود آیا بهترین راه حل براندازی این هنر است و اگر مبارزه با شمایل‌نگاری ضروری به نظر می‌رسد، نحوه صحیح آن چیست؟ در این زمینه نظرات متفاوتی ارائه شد.

«سهراب هادی» نقاش در این زمینه ابرازکرد: اینکه شمایل‌نگاری مورد دستبرد و دخل و تصرف قرار گرفته، اصل و اساس آن را زیر سوال نمی‌برد و باید این تحریفات را ناشی از خرافه‌گرایی دانست که نه تنها هنر بلکه حقیقت واقعه عاشورا و دین اسلام را هدف قرار داده‌است. پس شمایل‌نگاری را نباید نفی کرد چون این هنر کسانی را که در طول تاریخ مدافعان حق بودند، با زبان تصویر معرفی کرده که در راس آن قهرمانان عاشورا قرار دارند به این ترتیب طراحی چهره ائمه نمی‌تواند اشکال داشته‌باشد زیرا این تصاویر هر چند در ساحت خیال اما برگرفته از مقتل‌ها است.

وی زبان تصویر را مهم تلقی کرد و گفت: نفی تصویر مانند نفی کلمه است زیرا تصویر نیز مثل کلام وسیله ارتباطی بین انسان‌هاست که می‌تواند بسیار قوی‌تر از کلام باشد و با توجه به اینکه نقاشی شرقی و ایرانی از کشف و شهود منشا می‌گیرد، توانایی انتقال مفاهیم مقدس را نیز دارد.

«فرشته یمینی شریف» نقاش و شاعر نیز مخالف مبارزه با شمایل بوده و در پاسخ به این پرسش که چرا شمایل‌های موجود با مخالفت روبه‌روشده‌اند، توضیح‌داد: هیچ دلیل خاصی برای این امر ارائه نشده ولی شاید علت مخالفت‌ها نگرانی از کاسته شدن قداست اهل بیت(ع) باشد در حالی که با توجه به این نکته که همه می‌دانند این تصاویر ذهنی و خیالی است و تصویر واقعی از چهره نیست، نباید زیاد نگران این موضوع بود.

وی درباره استفاده از شمایل‌نگاری در مراسم عزاداری ذکرکرد: شمایل‌نگاری یکی از نمادهایی است که می‌تواند در مراسم عزاداری وجود داشته‌باشد البته همیشه ممکن است در هر زمینه‌ای خطاهایی رخ دهد که باید با توجهات ویژه مقابل اشتباهات احتمالی و به خطا رفتن را گرفت و در مسیر درست این هنر را هدایت کرد زیرا اکثر این آثار به دلیل برآمدن از دل بر دل نیز می‌نشیند.

در مقابل «محمدعلی بنی‌اسدی» تصویرگر بیان‌داشت: تصویر باید دریچه‌ای باشد که مخاطب را به سوی آسمان هدایت کند و یا حداقل از زمین دور کند که برای حصول این نتیجه و خلق اثری آسمانی نیازی به شمایل‌نگاری ائمه (ع) نیست و هنرمند می‌تواند با روش‌های دیگر معنویت را به مخاطب القا کند.

وی ادامه‌داد: اهل بیت(ع) چهره‌هایی عادی داشتند و آنچه که آنان را خاص می‌کرد، شخصیت و روح آنها بود که در تصویر نمی‌گنجد چرا که به دلیل شخصیت فوق‌العاده‌ای که داشتند، درونیات آنها بروزی بیرونی در چهره داشت که به تصویر کشیدن این بروز بیرونی امری بسیار دشوار است.

«کریم نصر» تصویرگر نیز خود را مخالف شمایل‌نگاری فعلی دانست و درباره چگونگی برخورد با شمایل‌نگاری تصریح‌کرد: مقابله کردن با رواج این تصاویر باید به شکلی درست صورت گیرد و برای این کار می‌توان به آموزش در این زمینه و مبارزه با خرافات پرداخت چون مقابله به شکل دستور و بخشنامه عملکرد درستی نیست.

«غلامعلی طاهری» نقاش و استاد دانشگاه نیز بیان‌کرد: با توجه به تاثیر منفی این آثار بر مقدسات و شخصیت‌های دینی مقابله و مخالفت با آن طبیعی است زیرا با توجه به عامه‌پسند بودن شمایل‌نگاری با استقبال برخی از مردم روبه‌رو شد و از این رو خطر تحریف جدی نقاشی معاصر ایران وجود دارد.

این هنرمند با اعلام موافقت خود با برخورد با آثار کنونی مطرح‌کرد: اگر بنا باشد که شمایل‌نگاری به انحراف کشیده‌شود و مثل بسیاری از پدیده‌های ضداجتماعی با بدل شدن به یک هنجار تخریب کننده فرهنگ باشد، پس مقابله با آن شایسته‌تر است به همین سبب عمل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در مخالفت با ترویج و اشاعه این فرهنگ تصویری غلط کار پسندیده‌ای بود و بسیاری از هنرمندان از جمله من با این امر موافق هستیم.

وی در پاسخ به خبرنگار ایکنا که پرسید: آیا برای روشن شدن اذهان عمومی مناسب نیست که دلیل مقابله با شمایل‌نگاری بیان شود تا همگان با آسیب‌های آثار فعلی آشنا شوند؟ اظهارداشت: ارائه توضیحاتی برای این امر ضروری به نطر می‌رسد اما در گام نخست باید بستر مطرح شدن این موضوع را شناسایی و به تبیین دلایل پرداخت البته وزارت ارشاد می‌تواند در قالب بروشورهایی دلایل مخالفت با شمایل‌نگاری فعلی را توضیح داده و آن را بین مردم توزیع کند.

این نقاش همچنین تصریح‌کرد: جا افتادن یک تفکر نیاز به زمان دارد و برخورد یک‌باره و بی‌مقدمه بدون شک کار درستی نیست و نیازمند گذشت زمان است همچنین اگر این مقابله به صورت آگاهانه و منطقی نباشد، شاید به نتیجه نامطلوبی ختم شود و مخاطب را نیز قانع نکند.

استفاده تبلیغی از شمایل‌نگاری

مسئله بعدی که توجه را جلب می‌کرد، مقایسه شمایل در فرهنگ ایرانی در مقابل مسیحیت بود از این روی با توجه به اینکه مسیحیان سال‌ها قبل از ایران شمایل‌های مذهبی را داشته و در پی استفاده درست از این آثار بودند و گاه نتایج مطلوبی نیز می‌گرفتند، از اساتید هنر خواستیم تا ضمن بررسی شمایل غرب، به این نکته بپردازند که آیا می‌توان از شمایل برای تبلیغ اسلام و استفاده‌های مثبت بهره گرفت؟

«هادی سیف» پژوهشگر در پاسخ به این پرسش که با توجه به رواج شمایل‌نگاری و استفاده تبلیغاتی از این هنر در مسیحیت آیا در فرهنگ اسلامی می‌توان از شمایل‌نگاری بهره‌برداری درستی داشت؟ تصریح‌کرد: تصویرگری متون مقدس و وقایع مذهبی می‌تواند ابزاری تبلیغی محسوب شود ولی ما برای استفاده از این ابزار باید پای در راه گذشتگان بگذاریم و از شمایل‌نگارانی که با اعتقاد به این کار دست می‌زدند، الگو پذیریم. در این مسیر باید بسیار توجه داشت که گرفتار تفنن و اعمال سلیقه شخصی نشویم تا به ترویج صحیح فرهنگ دینی مدد رسانیم ولی در صورتی که این هنر با مدرنیسم مخلوط شود، ابتذال شمایل‌نگاری ایرانی را تهدید خواهدکرد.

نصر نیز در همین مورد گفت: مسیح در اروپا صورت زمینی یافت و نقاشان اروپایی با نسبت دادن احساس‌های زمینی مثل درد که بین همه مشترک هستند، توانستند در بین مردم مخاطب پیدا کنند که این تاثیر ممکن است مثبت یا منفی باشد در واقع اثربخشی تصاویر مسیح در اروپا را نمی‌توان به طور دقیق ارزیابی کرد ولی این نکته حایز اهمیت است که جامعه اروپایی طی چند قرن برای پذیرش تصاویر مقدس آماده شد که با توجه به عدم زمینه مناسب برای چنین تصاویری در ایران ممکن است به کاریکاتور تبدیل شود.

«حسن بلخاری» استاد دانشگاه و پژوهشگر نیز عنوان‌کرد: در طول تاریخ بر اساس ضرورت‌های زمان، دوری از سرچشمه‌های اصلی، ورود برخی جریان‌های هنری از تمدن‌های دیگر مانند بودیسم و مسیحیت شمایل‌نگاری حضور پررنگی داشته و حتی جنبه‌های مثبتی نیز داشته که همان جنبه‌ها سبب شده تعزیه به وجود آمده و از شمایل‌نگاری متاثر باشد.

وی اظهارداشت: شمایل‌نگاری در دوره‌های گذشته نسبت به سطح درک مردم در جامعه تاثیراتی داشته که به همین علت رواج یافته و مورد اقبال عمومی قرار گرفته‌است اما در دوران کنونی به نظر می‌رسد هر چه آثار هنری به انتزاع نزدیک‌تر شوند، ضمن حفظ اصول هنر اسلامی تاثیر بیشتری بر مخاطب داشته‌باشد.

بررسی ممنوعیت شمایل‌نگاری در اسلام

در لابه‌لای گفت‌وگو با هنرمندان در بسیاری موارد سخن به ممنوعیت شمایل و گاه نقاشی چهره در اسلام کشیده می‌شد و نظرات متعددی نیز در این مورد ابراز شد به عنوان نمونه «یعقوب آژند» پژوهشگر و رییس گروه هنرهای تجسمی دانشگاه تهران اعلام‌کرد: درباره ممنوعیت شمایل‌نگاری در قرآن اشاره‌ مستقیم نشده‌است اما در احادیث ذکرشده که پیامبر اکرم(ص) تصویرسازی را در مواردی که شائبه بت‌پرستی داشته‌است، تحریم کردند. از آن ‌پس تصویرگران در مورد کشیدن شمایل انسان و حیوانات دارای ممنوعیت شدند اما درباره سوژه‌های دیگر آزاد بودند. این مسئله نه‌ به‌طور رسمی که به‌صورت غیررسمی در آن دوره وجود داشت.

آژند با اشاره به نمونه‌های هنری به جا مانده از آن دوران عنوان‌کرد: ممنوعیت رسم تصاویر از قرن 3 هجری قمری و شکل‌گیری مسائل فقهی اسلام در دوران اموی و عباسی به‌وجود آمد. ولی پس از حمله مغول و تسلط شیعه، محدودیت‌ها به‌دلیل استقبال علمای شیعه از این هنر لغو شد. علمای شیعه مخالفتی با هنر شمایل‌نگاری نداشتند.

این پژوهشگر درباره تصاویر ائمه اطهار این‌گونه بیان‌کرد: در قرون 7 و 8 ه.ق در کتاب «معراج نامه» تصاویر متفاوتی از پیامبر کشیده‌ شده که زیباترین آن‌ها اثر «سلطان محمد» است. در این شمایل‌ها چهره پیامبر، ائمه و صحابه ایشان به‌طور آشکارا و بدون«برقع»(روبنده یا رخ‌پوش) تصویرشده‌اند و تنها با هاله‌ای از نور از دیگران قابل تشخیص است. از زمان امویان تا صفویه که حامی کتاب‌آرایی، تصویرسازی و دیگر هنرها بودند اشکالی از نظر شرعی و فقهی در نشان‌دادن آشکار چهره بزرگان دین وجود ندارد.

وی درباره تحریم مجدد شمایل‌نگاری چهره پیامبر(ص) و ائمه(ع) توضیح‌داد: مساله پوشیدگی چهره بزرگان دین از اواخر صفویه آغازشد و در دوره زندیه و قاجار با شدت بیشتری پیگیری شد که تاکنون نیز ادامه دارد. در طول تاریخ فقهای شیعه و شخص «شیخ انصاری» با تسامح بیشتری با این هنر نگاه کردند، حتی در دوره معاصر امام خمینی(ره) درباره ممنوعیت یا محدودیت این هنر سخنی به زبان نراند. محدودیت‌های صدر اسلام نیز به‌طور قطع در همه موارد اعلام‌نمی‌شد.

آژند با بیان حدیثی ادامه‌داد: در حدیثی قدسی آمده در روز قیامت از کسانی‌ که تصویر انسان یا حیوان کشیده‌اند خواسته می‌شود به آن‌ها روح بدمند و اگر شخص قادر به این کار نباشد به جهنم خواهدرفت. در کنار این موضوع در روایات موجود است که رسول اکرم(ص) پس از ورود به کعبه و شکستن بت‌ها و تصاویر، از کنار تصویر حضرت مریم(س) گذشتند و آن را نشکستند. این مسائل نگاه آزاد اسلام را به هنر نگارگری نشان می‌دهد و مبین این مطلب است که اسلام حتی در زمان ممنوعیت به‌طور قطع همه تصاویر را رد نکرده‌است.

این استاد دانشگاه درباره تفاوت تاثیرگذاری چهره آشکار یا پنهان بزرگان دین در مخاطب توضیح‌داد: من به‌عنوان فردی شیعه، معتقد به ابهام چهره ائمه و بزرگان دین هستم؛ زیرا با شنیدن نام ایشان مفهومی از خصایل برتر وجودی ایشان به ذهن می‌رسد که در‌صورت وجود تصویر آشکار به ذهنیت فرد خدشه وارد می‌شود. در کل نشان‌دادن چهره و زندگی عادی مانند هنر شمایل‌نگاری مسیحیت، قداست ائمه را از بین می‌برد و بر بیننده تاثیر منفی می‌گذارد. برقع نه‌ تنها چیزی از ارزش ائمه کم نمی‌کند بلکه به قداست ایشان نیز می‌افزاید.

«ایرج اسکندری» نقاش و رییس دانشکده هنرهای تجسمی دانشگاه هنر درباره نگاه علمای شیعه و سنی به شمایل‌نگاری توضیح‌داد: مراجع شیعه و سنی چه در گذشته و چه در حال همیشه «تنزیع»(به معنای انتزاع)‌ را به «تشبیه» ترجیح می‌دادند. نقاشی در اسلام شرایطی دارد. یعنی علما خواهان رواج هنری بوده و هستند که تشبیه به یک وجود رئالیستی یا زمینی نکند. از این‌رو حتی آثاری که چهره بزرگان دین را بدون پوشش تصویر کرده‌اند،‌ حاوی نوعی قداست و فرازمینی بودن هستند. ما این قداست را به علت اتصال ایشان به منبع وحی می‌دانیم.

این نقاش بیان‌داشت: برخلاف آنچه در اذهان است، هنر شمایل‌نگاری ابتدا در خدمت اهل تسنن بوده و بعد به شیعیان منتقل شده‌است. زیرا بیشتر آثار شمایل‌نگاری از زمان صدر اسلام باقی مانده‌اند و همانطور که می‌دانیم در آن زمان هنوز شیعه به وجود نیامده‌بود.

اسکندری افزود: در سایر ادیان، شمایل‌ها تجسم بتی بود که افراد آن را به عنوان وجودی از خدا می‌پرستیدند؛ اما در دین اسلام، هنرمندان با بهره‌گیری از زیبایی، خلوص عناصر طبیعی، ایجاد صور انتزاعی و تجسم مجرد اشیا از طبیعت، افراد را به اصل تعالی و وحدانیت هدایت می‌کردند.

وی که دارای مدرک دکترا در رشته پژوهش هنر است، عنوان‌کرد: آثار تزئینی مساجد نمونه بارز این تفکر است. در مساجد اسلامی تصویر واقعی از جهان یا شخص خاص کشیده نشده، اما تصویر انتزاعی از طبیعت و هستی به صورت هنرهای موجود در دیوارها و سقف مساجد درآمده‌ و به راستی در جهان بیرونی نمود عینی ندارد.

این هنرمند درباره مسئله پوشش ائمه توضیح‌داد: این‌گونه سخت‌گیری به‌دلایل مختلف در نقاشی قهوه‌خانه‌ای به وجود ‌آمد و رفته رفته تا دوره قاجار در اشکال گوناگون شمایل‌نگاری رعایت شد اما در قدیم چون اصل انتزاع و اشاره غیرمستقیم به موضوع همیشه رعایت می‌شد، دیگر دلیلی برای محدودیت وضوح چهره وجود نداشت.

رییس دانشکده هنرهای تجسمی دانشگاه هنر درباره تحولات این هنر در سده‌های مختلف توضیح‌داد: آنچه در بررسی کلی آثار به ذهن می‌رسد، عجین شدن آرایش صورت و لباس افراد نقاشی شده با فرهنگ پوشش دوره زندگی نقاش است. مثلا در دوره تیموری طراحی لباس‌ها ملهم از ایلخانان و مکتب هرات بوده در دوره صفوی نیز به همین صورت و در دوره قاجار با توجه به اینکه نقاشی اروپایی وارد ایران شد، تصاویر و پوشش افراد به سبک مسیحیی شبیه‌تر می‌شوند.

بنی‌اسدی خاطرنشان‌کرد: در دین اسلام از قدیم ممنوعیتی راجع به تصاویر ائمه نقل شده که شاید علت آن ناتوانی ما در ارائه تصویری بی‌ایراد باشد همچنین با توجه به اینکه تصویرسازی تنها یک فریم را نشان می‌دهد. نمی‌توان انتظار داشت که در یک فریم بتوان تمام درونیات یک فرد را نشان داد پس این دلیل اصلی مخالفت با شمایل‌نگاری است.

«فریال سلحشور» یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌داران آثار نقاشی پشت‌شیشه و شمایل‌های دینی درباره ممنوعیت‌های این هنر در طول تاریخ توضیح‌داد: شمایل‌نگاری پس از اسلام به ‌مدت دو سده ممنوع شد و به ‌دلیل گسترش هنرهای دیگر مانند تذهیب، تشعیر و.... این هنر نادیده گرفته‌شد اما به نظر من هنر هیچ‌گاه نابود نمی‌شود و در طول تاریخ و مکان‌های مناسب، راه حیات دوباره خود را می‌یابد.

«احمد نادعلیان» نقاش و هنرمند محیطی اعلام‌کرد: فقها به طور عموم از گذشته در نقاشی کراهتی را می‌دیدند که در کتب مکاسب و کتب فقهی ذکر شده ولی نظر حکما و اهل تصوف در این‌باره متفاوت بوده و آنان تساحل بیشتری قائل بودند همچنین فقهایی وجود داشتند که وجه عرفانی بیشتری داشتند و آثاری را که به طور مستقیم امامان را نشان نمی‌دادند، مجاز می‌شمردند.

وی درباره شرعی بودن ثبت تصاویر ائمه(ع) ذکرکرد: ثواب یا حرام شمایل‌ها و تصاویر معصومین در قالب‌های هنری مختلف را فقها می‌توانند تعیین کنند ولی از منظر هنری من به این نکته اشاره می‌کنم که مخاطب با دیدن نقاشی‌های قدیم ایرانی چون هفت اورنگ جامی، تصاویر ملهم از دین در شاهنامه ، خمسه و معراج نامه فارغ از موضوع، نوعی تعالی در نگاه به مضمون و محتوا، فضا و زیبایی‌شناسی آثار در می‌یابد که در هنر کنونی وجود خارجی ندارد.

بلخاری اذعان‌داشت: واقعیت این است که هنر اسلامی بر خلاف هنر مسیحی و بودایی اجازه شمایل‌نگاری صریح و مستقیم را نمی‌دهد و برای این امر می‌توان به دو علت اشاره کرد. دلیل اول این است که هنر نمی‌تواند به ساحت قدسی خاندان نبوت دست یابد و علت دوم مخالفت نیز نگرانی از جایگزین شدن شمایل به جای معنا است زیرا این احتمال وجود دارد که توجه به تصاویر مانع از تجلی معنا شود.

وی افزود: بنابراین اصل بر این است که اگر به شمایل‌نگاری پرداخته می‌شود، مبنا را بر تصویر کردن غیرمستقیم گذاشته و به جای تصویرگری صریح، واقعه را موضوع اثر قرار دهیم زیرا در فرهنگ اسلامی ترسیم و روایت وقایع بر تصویرگری ارجح است.

ارائه راهکار برای اصلاح شمایل‌نگاری فعلی

شمایل‌نگاری ایران هنری اصیل و قدیمی است آیا راهی وجود دارد که بدون از بین بردن این هنر آن را اصلاح و در جهت درست قرار داد؟ داشتن روبند از جمله راه‌هایی است که می‌توان از طریق آن شمایل‌نگاری را با شرایطی حفظ کرد. سیف در این مورد پیشنهادداد: در زمان صفویه تصاویر ائمه(ع) دارای روبندهایی بود که می‌توان با چنین روشی با حفظ حریم اهل بیت(ع) و رعایت حرمت آنان فرهنگ صحیحی را ارائه کرد همچنین مطالعه پیرامون محتوای روایات می‌تواند راهگشا باشد زیرا هنر تصویرگری در صورت استفاده درست می‌تواند هم‌پایه شعر و ادبیات دینی و عاشورایی باشد ولی باید تصویرگر قصد و نیت خود را اصلاح کند و اسباب و لوازم معنوی مورد لزوم را داشته‌باشد.

اسکندری درباره راه‌های به‌روز کردن شمایل‌نگاری برای جذب هنرمندان و مخاطبان توضیح‌داد: در دوران معاصر شاهد ‌آثاری هستیم که با استفاده از شیوه‌های غربی مانند «کوبیسم» چهره ائمه و وقایع عاشورا را تصویر کرده‌اند؛ این‌گونه کارها به نگاه و برداشت هنرمند از واقعه و هنر برمی‌گردد که با تاثیرپذیری از یک واقعه تاریخی و مذهبی و آنچه به عنوان هنر مدرن امروزه رواج دارد، شیوه‌ای امروزی را پیش گرفته و در واقع به تن این هنر لباس امروزی پوشانده‌اند که به نظر من راهکار اصولی برای جلب مخاطب هم همین است. همچنین هنرمندان هر عصر با توجه به شیوه‌های مرسوم زمانه خود شمایل نگاری می‌کردند بنابراین ترکیب هنر مدرن و امروزی با شیوه اصیل مذهبی، برای به‌تفکر واداشتن مخاطب، شیوه قابل توجهی است.

وی درباره انتزاع و تاکید اسلام بر این نکته توضیح‌داد: در همه کشورهای صاحب هنر در نقاشی آنچه از نظر هنری ارزش دارد همان پرهیز از واقع‌گرایی به شیوه عکاسی است. رئالیسم نیز دوره‌ای محدود به خود داشت و از آن پس اصل کار هنری به برداشت‌های هنرمندانه و نگاه ورای واقعیت بود. دین اسلام از قرن‌ها پیش بر این نکته(انتزاع) تاکید داشته و این مسئله بار هنری آثار تصویری اسلام را بیشتر می‌کند که قابلیت ارائه به جهانیان را دارد.

این استاد دانشگاه با اشاره به نوآوری‌های تکنیکی در زمان حاضر توضیح‌داد: افتخار هنر شمایل‌نگاری و مینیاتور به پرهیز از طبیعت‌نگاری، پرسپکتیو و سایه روشن است اما اگر جوانان می‌خواهند در کار هنری بدعت بگذارند و یا آن ‌را تحول بخشند، باید بدون واردکردن خدشه به مبانی تفکر اسلام، رجعت به گذشته و مطالعه آثار متفکرین دینی، دست به این‌کار بزنند و اگر آن اثر هنری در تفکر و ذهنیت اصولی و قرآنی بگنجد، آن را ارائه کنند.

«حبیب‌الله صادقی» مدیر دفتر هنرهای تجسمی وزارت ارشاد در این زمینه تصریح‌کرد: هنرمندی که به خلق آثار مذهبی می‌پردازد باید توجه داشته‌باشد که این آثار سخن از دنیای مثال و جهان بالا می‌زنند و نباید آثارشان به تمنیات زمینی ختم شود اما برخی از شمایل‌هایی که در تکیه‌ها و دسته‌های عزاداری رایج شده، بیشتر از فیلم‌های ملودرام هند وام گرفته شده‌اند تا مبناهای اعتقادات اسلامی که از دیرباز نزد مردم ایران رایج بوده‌اند. به نظر می‌رسد هنرمندانی که به خلق این آثار پرداخته‌اند باید به تامل و بازاندیشی در آثار خود دست زنند و به تاریخ و گذشته فرهنگی اسلامی خود توجه کنند.

سرپرست موزه هنرهای معاصر تهران توضیح‌داد: هنر ایرانی اسلامی اصیل گونه‌ای هنر تجریدی است و هرچه در گذشته تاریخی ایران کنکاش شود ، توجه به هنر واقع‌نما یافت نمی‌شود. بنابراین هنرمندی که برای امام حسین(ع) کار می‌کند و با اعتقاد قلبی دست به خلق اثر می‌زند، باید بداند که داشتن آگاهی و تعبیر و تفسیر درست از ائمه و روایات و احادیث مرتبط شرط خلق اثر است تا بیننده با دیدن اثر دچار دلزدگی و در مواردی بی‌اعتقادی نشود. پس شمایل‌نگاری باید به گونه‌ای باشد که تفکر مثالی و ملکوتی بیننده را سلب نکند، بلکه آن را به غلیان و جوشش درآورد و به آن پر و بال دهد.

نادعلیان نیز بیان‌داشت: فکر می‌کنم بیش از یافتن مصادیق باید به سراغ جوهره اصلی دین و باورها رفت همچنین به جای استفاده از سبک‌های طبیعت‌گرایانه در هنر می‌توان به دنبال گزینه‌هایی رفت که در عین توجه ویژه به دین از لحاظ هنری فرمایشی و رسمی نباشد همچنین نباید تاریخ‌نگاری محض یا طبیعت‌گرایی و نوگرایی محض را جایگزین ارائه فضای معنوی و مجرد دینی کرد که حداقل در بخشی از این موضوع می‌توان موفق عمل کرد.

طاهری نیز به عنوان راهکار خواستار ارائه جایگزین برای شمایل شد و پیشنهادداد: برای مبارزه درست با شمایل‌های مخرب باید به ارائه جایگزین برای آنها پرداخت و برای این منظور می‌توان جلساتی را با حضور هنرمندان ترتیب داد تا نمونه‌های مناسب که یادآور فرهنگ عاشورا باشد را تهیه و در مساجد و تکایا توزیع کرد همان طور که خوشبختانه با حمایت وزارت ارشاد این اتفاق افتاد و پوسترهای زیبایی با بهره‌گیری از نمادهای عاشورا مانند پرچم، شمع، علامت و نمادهای تصویری و موتیف‌های برگرفته از فرهنگ تصویری قدیم ایران تهیه شد که به شکل لمینت و بیلبورد مورد استفاده قرار گرفت که اگر چند سال ادامه پیدا کند، رفته رفته جایگزین شمایل‌ خواهدشد.

توجه ویژه به ارزش‌های عاشورا

با توجه به اینکه قسمت اعظم شمایل‌های موجود به قیام عاشورا اختصاص دارد، شاید یکی از علل رواج آثار نازل دوری از فرهنگ عاشورا باشد به همین علت مروری دوباره بر ارزش‌های عاشورا و تبیین دلایل قیام امام حسین(ع) می‌تواند سبب شود مردم به عمق این مسئله توجه کرده و به دنبال تصاویر مجعول و کاذب نباشند. بنی‌اسدی در این زمینه ذکرکرد: هر سال وقتی ایام محرم فرا می‌رسد ما باید سعی کنیم مروری بر وقایع داشته‌باشیم تا به اصل آن پی ببریم همچنین امام حسین(ع) و سایر ائمه اطهار(ع) را شناخته و به عمق تقدس آنان دست یابیم و وارد جزییاتی نشویم که شاید ارتباطی به ما ندارد.

وی افزود: جنس و نوع مراسم‌ عزاداری محرم باید به گونه‌ای باشد که هر فرد را به حرکت در پی یافتن شخصیت واقعی اهل بیت(ع) وادارد که اگر در این زمینه موفق شویم، فرد به دنبال کشف باطن واقعه کربلا رفته و محرم دچار کلیشه و یکنواختی نمی‌شود در نتیجه به بدعت تمایل نیافته و شمایل‌های نادرست ترویج نمی‌یابد.

«رضا یساولی» نگارگر و مدیر انتشارات یساولی نیز تصریح‌کرد: مخالفت‌هایی که امروزه با شمایل‌نگاری صورت می‌گیرد، بیشتر به علت رواج فروش این تصاویر و استقبال مردم از این آثار است که سبب می‌شود اهداف قیام عاشورا فراموش شود که برای مقابله با این پیامد باید با کارشناسی به تحلیل امور پرداخت و شمایل‌نگاری را به مسیر درست هدایت کرد.

این هنرمند در ادامه تشریح‌کرد: در قدم نخست باید دانست هدف از شمایل‌نگاری چیست و هنرمند چه مقصودی از به تصویر کشیدن ائمه دنبال می‌کند که اگر به موضوع به دقت بنگریم مشاهده خواهیم کرد که تصویرگری وقایع عاشورا تنها برای فهم بیشتر مخاطب بوده و به تجسم بهتر فضا کمک می‌کند ولی در انتقال مفهوم کلی واقعه کربلا نارسا است.

وی اعلام‌کرد: متاسفانه اهداف اصلی قیام امام حسین(ع) با مسایلی مانند چگونگی وقایع روز عاشورا و تشنگی امام و همراهان ایشان گاه چنان مخلوط می‌شود که اصل موضوع به فراموشی سپرده شده و عزاداری صرف جایگزین شناخت علل اصلی واقعه می‌شود. اما باید همواره توجه کنیم که هدف و نتیجه راهی که امام حسین(ع) آن را پیمود، بسیار مهم‌تر از چگونگی پیمودن مسیر است و امام این راه را در هر شرایطی ادامه می‌داد پس توجه به شرایط امام و عزاداری برای مصیبت‌ها با بینش محدود ما را از اصل موضوع منحرف می‌کند.

یساولی خاطرنشان‌کرد: هنرمندان نیز می‌توانند با اشاره به پیام‌ها، اصل موضوع را ارائه کرده و سهم بسزایی در تبیین عقاید و اصول عاشورایی در میان مردم داشته‌باشند اما از طریق شمایل‌نگاری و تصویر چهره‌ها نمی‌توان به تاثیرات مثبت اساسی در جامعه امید داشت.

نتیجه‌گیری نهایی

شمایل‌‌نگاری ائمه اطهار(ع) هیچ‌گاه در اسلام مورد مخالفت قطعی قرار نداشته و در دوره‌های مختلف بنا به مصالحی ممنوع شده که در زمان فعلی نیز به علت دور شدن از ارزش‌های متعالی می‌توان آن را متوقف کرد تا با حفظ شرایطی از جمله داشتن روبند و روی آوردن افراد مخلص به این هنر در آینده به حیات خود ادامه دهد.

اما نحوه مبارزه با آثار نازل کنونی مسئله بسیار مهمی است که توجه ویژه مسئولان و متولیان فرهنگی کشور را می‌طلبد تا به شکلی منطقی و با ارائه دلایل عقلانی مردم را از روی آوردن به چنین آثاری باز دارند. زیرا در گذشته در بسیاری موارد مشابه به علت برخوردهای نادرست شاهد واکنش‌های نامطلوبی از سوی مخاطبان بوده‌ایم.

همچنین برخورد با آثار نازل بدون شناخت ریشه‌های آن عملی ناشی از دیدگاه سطحی است زیرا افت کیفیت شمایل امروز نشان از تنزل باورهای دینی ما است که می‌تواند زنگ خطری برای همه و به خصوص مسئولان باشد.

در پایان یادآوری این نکته ضروری به نظر می‌رسد که شمایل‌نگاری قسمتی از تاریخ و گذشته ایرانیان است و حذف آن به هر دلیل به هویت فرهنگی ما آسیب خواهدرساند پس با موضع‌گیری صحیح می‌توان شمایل را اصلاح و به رویه درست هدایت کرد.

گزارش از سمیه اسدی